Nhaø Meï Leâ

Taùc giaû: Thaïch Lam
            Ñoaøn Thoân  laø moät caùi phoá chôï toài taøn gaàn ngay moät huyeän lò nhoû ôû trung chaâu .  Hai daõy nhaø luïp  xuïp, maùi tranh xuoáng thaáp gaàn ñeán theàm, che nöûa nhöõng caùi chaùi nöùa  ñaõ muïc naùt.  Gaàn ñaáy laø nhöõng quaùn chôï xieâu veïo ñöùng bao boïc moät caên nhaø gaïch coù gaùc  böng bít nhö moät caùi toå  chim, nhaø cuûa moät ngöôøi giaøu trong laøng laøm ra ñeå baùn haøng.  Ngöôøi ôû phoá chôï laø baûy taùm gia ñình ngheøo khoå  khoâng bieát ôû ñaâu, maø ngöôøi daân trong huyeän thöôøng goïi moät caùch khinh bæ: nhöõng keû nguï cö .  Hoï ôû ñaâu ñeán ñaây kieám aên trong maáy naêm trôøi laøm ñoùi keùm, laøm nhöõng ngheà laët vaët, ngöôøi thì keùo xe, ngöôøi thì ñaùnh daäm, hay laøm thueâ, ôû möôùn cho nhöõng nhaø giaøu coù trong laøng.  Ngöôøi ta goïi moïi gia ñình baèng teân ngöôøi meï, nhaø meï Hieàn, nhaø meï Ñoái, nhaø meï Leâ .  Nhöõng gia ñình naøy gioáng nhau ôû  choã cuøng ngheøo naøn nhö nhau caû .             
           Nhaø meï Leâ laø moät  gia ñình moät ngöôøi meï vôùi möôøi moät ngöôì con.  Baùc Leâ laø moät ngöôøi ñaøn baø queâ chaéc chaén vaø thaáp beù, da maët vaø chaân tay nhaên nheo nhö moät quaû traùm khoâ .  Khi baùc môùi ñeán phoá, ai ai cuõng chuù yù ñeán ñaùm con cuûa baùc: möôøi moät ñöùa, maø ñöùa lôùn môùi coù möôøi baûy tuoåi!  Ñöùa beù nhaát haõy coøn beá treân taî
           Meï con baùc ta ôû moät caên nhaø laù .  Chöøng aáy ngöôøi chen chuùc trong moät khoaûng roäng ñoä baèng hai chieác chieáu, coù moãi moät chieác giöôøng nan gaõy naùt .  Muøa reùt thì traûi oå rôm ñaày nhaø, meï con cuøng naèm nguû treân ñoù, troâng nhö moät caùi oå choù, choù meï vaø choù con luùc nhuùc.  Ñoái vôùi ngöôøi ngheøo nhö baùc moät choà ôû nhö theá cuõng töôm taát laém roài .  Nhöng coøn caùch kieám aên ?  Baùc Leâ chaät vaät, khoù khaên suoát ngaøy cuõng khoâng ñuû nuoâi töøng aáy ñöùa con.  Töø buoåi saùng tinh söông, muøa nöïc cuõng nhö muøa reùt, baùc ta ñaõ phaûi trôû daäy ñeå ñi laøm möôùn cho nhöõng ngöôøi trong laøng.  Nhöõng ngaøy coù ngöôøi möôùn aáy, tuy baùc phaûi laøm vaát vaû, nhöng chaéc chaén buoåi toái ñöôïc maáy baùt gaïo vaø maáy ñoàng xu veà nuoâi luõ con ñoùi ñôïi ôû nhaø .
           Ñoù laø nhöõng ngaøy sung söôùng.  Nhöng ñeán muøa reùt, khi caùc ruoäng luùa ñaõ gaët roài, caùnh ñoàng chæ coøn trô cuoáng raï, döôùi gioù baác laïnh nhö löôõi dao saéc khía vaøo da, baùc Leâ lo sôï, vì khoâng ai möôùn baùc laøm vieäc gì nöõa .  Theá laø caû nhaø nhòn ñoùi, maáy ñöùa nhoû nhaát: con Tyù, con Phuùn, thaèng Hy maø con chò noù beá, chuùng noù khoùc laû ñi maø khoâng coù caùi aên.  Döôùi manh aùo raùch naùt, thòt chuùng noù thaâm tím laïi vì reùt nhö thòt con traâu cheát.  Baùc Leâ oâm laáy con trong oå rôm, ñeå mong laáy caùi aám cuûa mình aáp uû cho noù .  Thaèng con lôùn thì töø saùng ñaõ cuøng thaèng Ba ra caùnh ñoàng kieám con cua, con oác, hay sau muøa gaët, ñi moùt nhöõng boâng luùa coøn soùt laïi trong khe ruoäng.  Thaät laø sung söôùng, neáu chuùng mang veà ñöôïc moät löôïm, trong nhöõng ngaøy may maén.  Voäi vaøng baùc Leâ ñaåy con ra, vô laáy boù luùa, ñem ñeå xuoáng döôùi chaân voø naùt, veùt hoät thoùc giaõ laáy gaïo .  Roài laøm moät böõa côm noùng luùc buoåi toái giaù reùt, meï con ngoài chung quanh noài côm boác hôi, trong khi beân ngoaøi gioù laïnh rít qua maùi  tranh.
                                                                ****
            Cuoäc ñôøi cuûa gia ñình baùc Leâ cöù  nhö the á maø laëng leõ  qua ngaøy noï roài laïi ñeán ngaøy kia .  Tuy vaäy cuõng coù nhöõng ngaøy vui veû .  Nhöõng ngaøy naéng aám trong naêm, hay nhöõng buoåi chieàu muøa haï, meï con baùc Leâ cuøng nhau ngoâì chôi ôû tröôùc cöûa nhaø .  Caùc ngöôøi haøng xoùm cuõng laøm nhö theá, caùc  baø meï ngoài ruû ræ vôùi nhau nhöõng caâu chuyeän kín ñaùo; caùc treû con noâ ñuøa döôùi quaùn chôï, coøn caùc baø giaø thì ngoài giuõ toùc cho chuùng vaø goït toùc chuùng baèng maûnh chai saéc.  Thaèng caû ngoài ñan laïi caùi lôø .  Coøn nhöõng ñöùa khaùc chôi quanh gaàn ñaáî  Trong nhöõng ngaøy heø noùng böùc, con baùc Leâ ñöùa naøo cuõng  lôû ñaàu .  Baùc ta baûo laø moät caùi beänh gia truyeàn töø ñôøi oâng tam ñaïi neân baùc laáy phaåm  xanh boâi cho chuùng noù .  Troâng meï con  baùc laïi caøng gioáng meï con moät ñaøn gaø, maø nhöõng con gaø con ngöôøi ta boâi  xanh leân ñaàu cho khoûi laãn.  Ngöôøi phoá  chôï thöôøng noùi ñuøa baùc Leâ veà ñaøn con ñoâng ñuùc aáî  Baùc Ñoái keùo xe, ngöôøi vui taùnh nhaát xoùm, khoâng laàn naøo ñi qua nhaø baùc Leâ maø khoâng baûo:
            - Baùc phaûi nhôù  thænh thoaûng ñeám laïi con  khoâng queân maát.
           Baùc Leâ bao giôø cuõng traû lôøi moät caâu:
            -   Maát bôùt ñi cho noù ñôõ toäi .
          Nhöng moïi ngöôøi bieát baùc Leâ quí con laém.  Tuy baùc heát söùc coâng baèng, ngöôøi ta cuõng thaáy baùc yeâu thaèng Hy hôn caû .  Noù laø con thöù chín, oám yeáu, xanh xao nhaát trong nhaø .  Baùc thöôøng beá noù leân hoân hít, roài khoe vôùi haøng xoùm, noäi caû nhaø chæ coù noù laø gioáng thaày chaùu nhö ñuùc.  Roài baùc laïi oâm con ngoài  laëng yeân moät laùt, nhö ñeå nhôù laïi chuyeän gì ñaõ laâu laém.
          Nhöõng ñeâm saùng traêng muøa haï, caû phoá baéc choõng ngoài ngoaøi ñöôøng, vì trong nhaø naøo cuõng noùng nhö moät caùi loø, vaø haøng vaïn con muoãi  vo ve .  Döôùi boùng traêng, nhöõng ñaù raûi ñöôøng troâng ñen lay laùy vaø laáp loaùng aùnh saùng.  Ñaát haõy coøn giöõ caùi noùng buoåi tröa vaø boác leân moät caùi muøi rieâng, laãn muøi raùc baån vaø muøi caùt.  Moïi ngöôøi hoïp nhau noùi chuyeän.  Treû con nghòch chaïy quanh caùc baø meï, hình nhö queân caûnh khoå sôû, heøn moïn, ai ai cuõng vui veû chuyeän troø, tieáng cöôøi to vaø daøi nhö ngöôøi lôùn, xen laãn vôùi tieáng khuùc khích cuûa caùc coâ gaùi chuùm chuïm saùt nhau trong boùng toái, ngöôøi ta thaáy tieáng baùc Hieàn noùi vang, tieáng baùc Ñoái thuaät laïi buoåi xe kieám may maén.  Trong moät caên nhaø ñöa ra moät tieáng voõng vaø tieáng haùt lanh laûnh cuûa baùc Ñoái gaùi, ñaõ ñem heát tieàn buoåi xe kieám ñöôïc cuûa choàng vaøo hieäu khaùch mua moät caân taùo taàu roài naèm voõng vöaø nhai vöøa haùt troáng quaân: “Ngaøy xöa,  coù anh Tröông Chi  ..                                                                     

            Maáy naêm sau, söï  kieám aên ngaøy moät theâm khoù khaên.  Buoåi chôï hoïp khoâng ñoâng ñuùc nhö tröôùc.  Nhöõng tieáng noùi chuyeän trong söông luùc môø saùng cuûa caùc ngöôøi haøng saùo gaùnh gaïo kóu kòt treân ñoø ñeå ñem xuoáng huyeän baùn, ngöôøi ta khoâng nghe thaáy nöõa .  Caùi ñoùi keùm ñeán chen laàn trong caùc phoá chôï .  Baùc Hieàn ngaøy naøo cuõng  gaùnh haøng ñi roài laïi gaùnh  haøng veà .  Coøn thöôøng thaáy baùc Ñoái keùo caùi xe khoâng, ñi laûng vaûng trong huyeän vaø vôï baùc cuõng khoâng hay naèm voõng haùt troáng quaân nöõa .  Baùc Leâ trong luùc aáy, ñi  khaép caùc nhaø trong laøng, xin laøm möôùn, nhöng caùc nhaø coù ruoäng khoâng ai möôùn.  Baùc coù laøm khoâng coâng, ngöôøi ta cuõng chæ cho coù nöûa baùt gaïo, ñuøm boïc veà khoâng ñuû cho ba ñöùa con aên.  Nhöõng ngaøy nhòn ñoùi lieân tieáp nhau luoân.  Baùc Leâ thaáy ñaøn con ngaøy moät gaày coøm, buoåi chieàu baùc meät nhoïc chaùn naûn trôû veà, hoûi  thaèng caû xem coù ñaùnh ñöôïc ít caù naøo khoâng,  thì noù buoàn raàu kheõ laéc ñaàu, traû lôøi raèng caùc hoà ao ngöôøi ta ñaõ caám khoâng cho noù thaû lôø nöõa . 
            Muøa reùt naêm aáy ñeán, giaù laïnh vaø möa gioù laày loäi .  Ñaøn con baùc Leâ oâm chaët laáy nhau reùt run trong caên nhaø aåm öôùt vaø toái taêm vì ñeøn ñuoác khoâng coù nöõa .  Maáy gia ñình ôû phoá chôï ñeàu ñoùi reùt vaø khoå sôû .  Nhöng moài nhaø ñeàu laëng leõ, aâm thaàm vaø chòu khoå moät mình, khoâng than thôû vôùi laùng gieàng haøng xoùm lôøi gì, ai naáy ñeàu bieát cuõng ngheøo khoán nhö nhau.
           Moät buoåi chieàu, maø ñaøn con ñaõ nhòn ñoùi suoát buoåi, baùc Leâ vaù laïi manh aùo reùt, goïi ñöùa caû ñeán roài baûo:
          -  ÔÛ nhaø troâng caùc em, tao vaøo oâng Baù xem coù xin ñöôïc ít gaïo  naøo khoâng?
          -  Ban saùng u ñaõ vaøo nhaø ngöôøi ta coù cho ñaâu, caäu Phuùc laïi coøn baûo heã u
vaøo nöõa thì caäu aáy thaû choù ra caén.
          Baùc Leâ ñaùp:
          - Nhöng bieát laøm theá naøo ! Khoâng coù thì laáy gaïo ñaâu ra maø aên ? Thoâi tao cöù lieàu vaøo laàn nöõa xem sao .
          Noùi xong, baùc  Leâ môû  cöûa lieáp ra ñi .  Trong loøng baùc vaãn coù chuùt hy voïng trong buoåi saùng luùc vaøo xin gaïo .  Oâng Baù ñaõ ñuoåi maéng khoâng cho .  Baùc  nhôù laïi caûi caûnh sang troïng, aám cuùng trong nhaø oâng Baù .  Nhöõng chaäu söù, caâu ñoái theáp vaøng saùng choùi .  Khoâng leõ oâng Baù giaàu coù theá maø khoâng thí cho meï con baùc ñöôïc baùt gaïo  hay sao ?
          ÔÛ nhaø, ñaøn con baùc ngoài nhìn nhau ñôïi trong oå rôm.  Baùc ñi ñaâu khoâng thaáy veà .  Thaèng  Hy laéng tai nghe tieáng choù caén trong laøng roài baûo chò noù:
          -  Hình nhö u veà ñaáy chò aï .
          Thaèng caû di laïi beân cöûa beáp nhìn ra ngoøai .  Boãng coù tieáng chaân ngöôøi raàm raäp, ñeán tieáng goïi, roài luõ treû thaáy baùc Ñoái vaø moät ngöôøi nöõa khieâng baùc Leâ vaøo trong nhaø .  Treân baép chaân ngöôøi meï , maùu ñoû chaûy roøng roøng.
          Thaèng caû hieåu ngay meï noù bò choù  oâng Baù caén.  Baùc  ñaët ngöôøi bò thöông xuoáng chieáu roài ra ñi sau khi daën:
          - Baây giôø, baùc laáy laù loát maø dòt cho noù caàm maùu .  Choù taây caén thì ñoäc laém ñaáî
          Khi baùc ñi khoûi, luõ treû xuùm quanh laáy meï .  Thaèng Hy vöøa meáu maùo vöøa hoûi:
          - U laøm sao theá , u ?
          Baùc  Leâ neùn caùi ñau, giaûng cho con bieát:
          -Thaät caäu Phuùc aùc quaù !  Ñaõ khoâng cho thì thoâi laïi  coøn thaû choù ra ñuoåi, tao ñaõ chaïy maø khoâng kòp, neân noù caén phaûi .  May gaëp baùc Ñoái, chöù khoâng bieát  bao giôø môùi leâ ñöôïc veà ñeán nhaø .
           Baùc ngöøng laïi nhìn ñaøn con oám yeáu, roài thôû daøi:
           - Theá laø meï con laáy gì aên cho ñôõ ñoùi baây giôø .
           Thaèng Hy oøa leân khoùc, con Tyù cuõng khoùc theo .  Baùc Leâ giô tay oâm chuùng noù vaøo loøng nghó thaân phaän mình, baùc cuõng öùa  nöôùc maét.
           Ñeâm aáy, baùc Leâ leân côn soát.  Nhöõng caùi ruøng mình laïnh leõo noái nhau löôùt treân da baùc, manh chieáu raùch khoâng ñuû ñaép aám thaân.  Trong luùc meâ saûng, baùc Leâ töôûng nhôù laïi caû cuoäc ñôøi mình, tö` luùc coøn beù ñeán baây giôø , chæ toaøn nhöõng ngaøy khoå sôû nhoïc nhaèn.  Caùi ngheøo khoâng bieát töï bao giôø ñaõ vaøo nhaø baùc.   Luùc sinh ra baùc ñaõ thaáy noù roài, vaø  töø ñoù noù cöù theo lieàn baùc maõi .  Nhöng coù ngöôøi möôùn laøm thì khoâng ñeán noãi .  Baùc nhôù laïi nhöõng buoåI ñi laøm khoù nhoïc, nhöng baùc vui veû ñöôïc lónh gaïo veà cho con, nhöõng böõa côm noùng muøa reùt, nhöõng luùc thaèng Hy vaø con Tyù vui ñuøa giaèng co chieác baùnh baùc mua cho chuùng.
           Roài ñeán nhöõng ngaøy ñi moùt luùa moûi löng treân caùnh ñoàng, nhaët nhöõng boâng luùa thôm, nhöõng luùc voø luùa döôùi chaân ...  Baùc Leâ nhôù laïi caùi caûm giaùc vui möøng khi thaáy caïnh boâng luùa saéc saùt vaøo thòt da .  Ñaáy coøn laø  nhöõng ngaøy no ñuû .  Roài ñeán nhöõng buoåi chôï saùng, nhöõng ngaøy nhòn ñoùi nhö hoâm naî  Baùc mô maøng thaáy vaøng son choùi loïi trong nhaø oâng Baù, thaáy neùt maët gian aùc cuûa caäu Phuùc, con choù taây nhe nanh choàm ñeán.
            - Trôøi  ôi ! Sao toâi khoå theá naøy ?
           Tieáng keâu thaát thanh cuûa baùc laøm luõ treû giaät mình, chuùng noù ngoài daäy ñöa maét sôï haõi nhìn ngöôøi meï .
           Hai hoâm sau, baùc Leâ laïi leân côn meâ saûng roài cheát.  Ngöôøi trong phoá chôï gom goùp nhau mua cho baùc moät coã vaùn moït, roài ñöa giuùp baùc ra caùnh ñoàng,  choân vuøi döôùi baõi tha ma nhoû ôû ñaàu laøng.
           Khi  trôû veà, qua caên nhaø laïnh leõo aâm u, hoï thaáy maáy ñöùa con nhoû con baùc Leâ ngoài ôû væa heø .  Con Tyù ñang doã cho thaèng Hy nín khoùc, noùi doái raèng meï noù ñi chôï moät laùt roài seõ veà .  Nhöng hoï bieát raèng baùc Leâ khoâng trôû veà nöõa vaø hoï thaáy moät caùi caûm giaùc lo sôï ñeø neùn laáy taâm can hoï, nhöõng ngöôøi  ôû laïi, nhöõng ngöôøi coøn soáng maø caùi ngheøo khoå cöù theo ñuoåi maõi  khoâng bieát bao giôø heát.